CÜMLE VE PARAGRAF SORULARINDAKİ BAZI TERİMLER

Her yıl farklı seviyelerde birçok sınavla karşılaşıyoruz. Bazı sınavlar adayları zafere taşırken bazılarını ise hayal kırıklığı ile yüz yüze bırakıyor. Bu yazımızda sınavlarda çabuk unutulan veya anlaşılamayan terimlere bakacağız.

Akıcılık

Anlatımda; dilin takılacağı pürüzlerin, ilgiyi azaltacak ve dağıtacak duraksamaların bulunmaması demektir. Kısaca kolayca ve istekle okunan bir yazıda akıcılık niteliği vardır.

Akıcılığı sağlamak için;

1. Okurken kulağa hoş gelmeyen, akışı engelleyen aynı ya da yakın seslerden oluşmuş sözcüklerin kullanılmaması,
2. Sözcük, cümle ve düşüncelerin birbirine kaynaşması,
3. Düşüncelerin, duyguların iyi sıralanması, tutarlı bir düzen içinde verilmesi gerekir.

Ayrıca, anlatımda çeşitlilik de, akıcılığı sağlar.

Açıklık

Anlatılanın kuşkuya, belirsizliğe yer vermeyecek biçimde anlaşılır olma özelliğidir. Değişik yorumlara açık, hem şu hem bu anlama gelen anlatım açık bir anlatım değildir. Düşüncelerin kolayca anlaşılabilmesi; o düşüncelerin iyi düzenlenmiş, anlatımının açık seçik olmasına bağlıdır. Açık olmayan anlatımlar için, “kapalı anlatım”, “bulanık anlatım” “karanlık anlatım”… gibi nitelendirmeler de kullanılır. Anlatımda açıklık; sözcüklerin, deyimlerin uygun yerde ve anlamda, noktalama işaretlerinin eksiksiz ve yerli yerinde kullanılmasıyla sağlanır. Ayrıca değişik anlamlara gelen cümleler, belirgin olmayan bağlantılar, mantıksal yapıdaki kopukluklar, anlatımın açıklığını engeller.

Duruluk

Duruluk, düşünceyi yeterli sözcük ya da sözcük öbeği kullanarak anlatmadır. Duru bir anlatımdan tek sözcük çıkarılamayacağı gibi, tek sözcük de eklenemez. Duru anlatımda, gereksiz sözlere yer verilmediği için bu anlatım aynı zamanda özlülük niteliğini de taşır.

Yalınlık (Sadelik)

Yalınlık, anlatımın süsten, gösterişten, özentiden, basmakalıp söyleyişlerden uzak olması niteliğidir. Güçlü, etkili bir anlatım; düşünceyi, dolambaçlı, yollara sapmadan doğrudan ortaya koyan, sözcükleri zorlamasız kullanan anlatımdır. Bu da yalınlıkla sağlanır. Yalınlığa duruluğun, durulaştırmanın sonucunda ulaşılır. Yazıyı ya da yapıtı elden geldiğince yalınlaştırma, yani fazlalıkları atarak en az sözle en çok şeyi söyleme, onu yalnızca en güzele, en kusursuza değil, aynı zamanda en doğala da yaklaştırır.

Yadsımak (İnkâr Etme)
Yaptığı bir işi, söylediği sözü veya tanık olduğu bir şeyi yapmadığını, bilmediğini söylemek, yaptığını saklamak, inkâr etmek:
“Söylediklerini sonradan yadsımış, duyduğu güvensizliği ortaya koymuştur.”

Kanıksamak: Çok tekrarlama sebebiyle etkilenmez olmak, alışmak.
Bıkkınlık getirmek, usanmak.

SÖZDE SORU CÜMLESİ

Cevabı bilinmesine rağmen soru yoluyla onaylanmaya çalışılan cümlelerdir.
♦ Bütün bunları ben mi söylemişim?
♦ Hani, buraya gelince bize uğrayacaktın?
♦ Ben kimseye kötülük eder miyim?
♦ Rahat yaşamayı kim istemez?

ÖZLÜLÜK: En az sözcükle anlam yoğunluğu (düşünce derinliği) sağlama özelliğidir. Atasözleri ve özdeyişler buna örnektir.

DOĞALLIK: Yapmacıksız, süs ve özentiden uzak, günlük hayatta olduğu gibi olma demektir.

ÖZGÜNLÜK: Nitelikleri bakımından kendine has özellikleri üstün olan, benzeri olmayan, orijinal. Parçalarda genelde taklitçilikten kaçınma ve yenilikçi olmayla açıklanır.

Değindiğimiz terimler “anlatım ilkeleri veya anlatım özellikleri” olarak da bilinirler.

Serbay KAYGANACIOĞLU (serbayk@egitimaskina.com)