“De” Nasıl Yazılır?

Türkçe, ayrıntısı ve kuralı fazla dillerden biridir. Bu nedenle sanatta ve bilimde kullanılması oldukça uygundur. Böyle bir dilde bazen insanların aklını karıştıran birçok nokta olabilir. Çevrenizde sıkça duyduğunuz “De nasıl yazılır?” sorusuna cevap arayacağız.

 

Dilimizde iki adet “de” bulunur. Bunların biri bulunma durumu eki olan “-de”, diğeri ise bağlaç olan “de”dir.

 

Bulunma Durumu Eki -de
“İsmin Halleri” başlığı altında geçen eklerden biridir. Eski kaynaklarda “İsmin -de Hali” diye de bilinir. Cümleye farklı anlamlar katabilir. Bulunma anlamının yanı sıra zaman, ölçü, durum, ikileme gibi özellikleri de kazanabilir.

Toplanan odunların birazını sobada yaktık. (bulunma)

Okullar 17 Eylül’de açıldı. (zaman)

Yüzde seksen başarı bizim için iyidir. (ölçü)

Konuklar onu konuşma bitince ayakta alkışladı. (durum)

Bu kadın ikide birde karşımıza çıkıyor. (ikileme)

Özellikleri şöyledir:

* Eklendiği sözcüğe bitişik yazılır.
* Sertleşerek “-ta / -te” şekline girebilir.
* Özel isimlere gelince kesme işaretiyle ayrılır.
* Cümleden çıkarılırsa cümlede genel bir anlam bozukluğu olur.

 

Bağlaç Olan “de”
Bağlaç olan de cümlede farklı anlamlara bürünebilir.

Siz de bunu anlamışsınızdır. (başkaları gibi, eşit olarak)

Sedat da her şeyi gizlemiş. (Birileri gizlemiş, Sedat da onlar gibi yapmış.)

Tüm derste konuştu da şimdi anlatılanlar hakkında soru soruyor. (Karşıt anlamlı cümleleri pekiştirerek bağlamış.)

Sınavı kazandı da iyi bir bölüm seçemedi. (ama, fakat anlamında)

Evde dinlenir, uyursun da. (üstelik)

Ne kadar çalışsa da o kadar puan alamaz. (Koşul gerçekleşse de istenen şey gerçekleşemez.)

Beni arayacaklarını söyledi de bir kere bile aramadı beni. (Azarlama, üzülme, yakınma…)

Kar yağdı da okul tatil oldu. (neden-sonuç)

Konu siyaset oldu mu konuşur da konuşur. (hep tekrarlanan, süreklilik arz eden eylem)

Kitap da kitaptı hani. (anlamı güçlendirme)

Özellikleri şöyledir:

* Eklendiği sözcükten sonra ayrı yazılır.
* Ünsüz sertleşmesine uğramaz.
* Özel isimlere eklenince kesme işaretine gerek duymaz.
* Cümleden çıkarılırsa genel bir anlam bozukluğu olmaz.

*** Uyarı: Kaynaklarda, cümleden çıkarıldığında anlam bozukluğunun olmadığı belirtilse de aslında anlamda bir daralma olur. Mesela “Seni de çağırdık.” cümlesinden çıkardığımızda “Seni çağırdık.” ifadesinde sadece “dahil etme” anlamı eksilmiştir. Bu nedenle “Anlam bozukluğu olmaz.” yerine “Genel bir anlam bozukluğu olmaz fakat anlamda daralma olabilir.” denmesi daha doğrudur.

*** Uyarı: Sınav sorularında “hiç te, pek te” gibi yazımlar görürseniz bunun hatalı olduğunu hatırlayınız. Ayrı yazılması doğrudur fakat bağlaç olan de hiçbir zaman sertleşemez.

*** Uyarı: Bulunma durumundaki -de eğer özel isimlerdeyken satır sonuna denk gelirse sadece kesme işaretiyle ayrılır, kısa çizgi kullanılmaz. Bağlaç olan de ise zaten ayrı yazıldığından hiçbir işaret konmadan alt satıra geçilir.

 

Serbay KAYGANACIOĞLU (serbayk@egitimaskina.com)