PARAGRAFTA ANLATIM İLKELERİ – ANLATIMIN ÖZELLİKLERİ / NİTELİKLERİ

Hem anlam hem de yapı yönünden iyi bir metin oluşturmak için dikkat edilmesi gereken ilk kural güçlü ve kusursuz bir anlatımdır. Bunu sağlayan birçok faktör vardır. Bunları sizin için sıraladık.

ÖZGÜNLÜK

Aktarılmak istenen düşüncenin o yazarın tarzıyla, başkasına benzemeyen bir biçimde verilmesidir. Özgün olan bir anlatım veya eser taklitçi değildir. Diğerlerinden farklıdır. Yapılmayanı yapmış, bir yenilik getirmiştir.

TUTARLILIK

Verilmek istenen düşünce veya düşüncelerin kendi içinde çelişmemesidir. Örneğin spor yapmanın vücudun yanı sıra ruhsal duruma da olumlu yansıdığını belirten bir metinde ruhsal duruma çok zararlı olduğu vurgulanırsa o zaman çelişki meydana gelir ve tutarlılık kaybolur.

DOĞALLIK

Anlatımın yapmacıksız, günlük yaşamda olduğu gibi sanatsız ve kolay anlaşılır olmasıdır. İçtenlikle bir aradadır.

AKICILIK

Akıcılıkta esas, okuyucu sıkmamak ve metnin rahatça okunmasıdır. Cümleler, okuru sıkmamalıdır. Anlaşılması güç sözler ve cümleler metnin rahatça okunmasını engeller.

SADELİK (YALINLIK)

Metindeki düşüncelerin ya da olayların söz sanatlarına fazla başvurulmadan, daha rahat anlaşılacak şekilde verilmesidir. Sade metinler daha kolay anlaşılır ve okurları yormaz.

AÇIKLIK

Metinde verilen mesajın okuyan herkes tarafından aynı şekilde anlaşılmasıdır. Mesela “meyve tüketimi” konulu bir metni okuyan iki kişiden biri “Aşırı meyve tüketmenin insan vücuduna bir faydası yoktur.” mesajını alırken diğeri “Aşırı meyve tüketimi insan vücuduna zarar verir.” diye anlıyorsa anlatım açık değildir, kapalı kalmıştır. Çünkü yakın gibi görünseler de bu mesajlar aslında birbirinden oldukça farklıdır.

DURULUK

Metinde gereksiz sözcük bulunmamasıdır. Bir sözcük, metinden çıkarıldığında cümlenin anlamında bozulma veya daralma olmamalıdır. Böyle sözcükler varsa o metin duru değildir. Anlatım bozuklukları konusunda “Gereksiz Sözcük Kullanılması” başlığında aslında “duruluk” sorulmaktadır. 

SÜRÜKLEYİCİLİK

Eserin, okurda merak duygusu ortaya çıkararak okunma isteği uyandırabilmesidir. Bir yazının anlatımının sürükleyici olması yetmez. Konusu da ilgi çekici olmalıdır. Çünkü ilgi çekmeyen bir konuyu ne kadar iyi anlatırsanız anlatın devamının okur tarafından istenerek okunması çok zordur.

İÇTENLİK (SAMİMİLİK)

Yazarın, duygu ve düşüncelerini olduğu gibi ya da okurda gerçek etkisi uyandırabilecek biçimde ve yapmacıksız anlatabilmesidir. Metinlerde doğallıkla iç içe bulunur. Doğallıkta fazla yorum katılmayıp olanlar aynen aktarılmaya çalışılırken içtenlikte senli benli, samimi bir dil kullanılır ve yorum daha fazladır. Ancak birçok kaynakta bu iki kavram aynı şey olarak alınmaktadır.

KALICILIK

Bir eserin, yazıldığı dönemden sonra da değerini koruyabilmesi ve okunmasıdır.

ETKİLEYİCİLİK

Okurun eserdekilerden duygusal olarak çok etkilenmesi veya okudukları sayesinde bazı düşünsel ve duygusal durumlarını değiştirebilmesidir.

ÖZLÜLÜK (YOĞUNLUK)

Az sözle çok şey anlatılabilmesidir. Atasözleri ve özdeyişler (vecizeler) özlü bir anlatıma sahiptir.

EVRENSELLİK

Bir metnin tüm dünya için veya dünyanın her yerindeki değerler için geçerli olmasıdır. Örneğin hırsızlığın kötü bir şey olduğunun vurgulanması o esere evrensel bir özellik katar.

ULUSALLIK

Eserin, belli bir millete ait özellikleri vurgulaması veya o milletin duygu ve düşünce dünyası için geçerli olmasıdır.

ÖRNEK METİN:

Yazarlığa başlarken ilk öğretmenim annem oldu. Kendisi aslen İstanbulluydu ama Anadolu’nun birçok yerini ve insanlarını gezip görmüştü. Halkın duygu ve düşünce dünyasına fazlasıyla hakimdi. Okuryazardı ama gramer bilgisinden yoksundu. Güçlü sezgilere sahipti. Yazdıklarımı ona gösterdiğimde “Burası olmamış.” derdi. Sebebini sorduğum zaman bana “Böyle denmez de ondan.” derdi.

Bu metinde yazarın annesinin gramer bilgisi olmasa da halk söyleyişlerini iyi bildiği belirtilmiştir. Annesi, yazara halkın bildiği ve konuştuğu gibi anlatması gerektiğini söylemiştir. Yani aslında ondan “doğal” olmasını istemiştir.

Serbay KAYGANACIOĞLU (serbayk@egitimaskina.com)