Birçoğumuz Rambo filmlerini izlemişizdir. Hatta yaşı 30’un üzerinde olanlardan izlemeyen yoktur. Filmlerden birinde kahramanımız, Sovyetlere direnen Afganlarla omuz omuza çarpışmaktadır. Peki Sovyetler orada ne aramaktadır? Bu yazımızda Afganistan’ın nasıl işgal edildiğini ve devamındaki gelişmeleri inceleyeceğiz.
1979’da Sovyetler (SSCB), Afganistan’ı işgal etmeye çalışmalarının bedelini bu kadar ağır ödeyeceklerini bilselerdi muhtemelen bu işe hiç girişmezlerdi. Çünkü oradaki yıkım ve çöküntü, onların 90’lı yıllardaki zayıflamasının temelini oluşturdu. Peki işgal neden gerçekleşti?
Afganistan, krallıkla yönetilen bir ülkeydi. Davud Han, 1973’te Cumhuriyet’i ilan etti ve daha modern bir devlet oluşturmaya çalıştı. Hazırlanan anayasa 1977’de kabul edildi. Davud Han, kendi çevresindeki insanlardan oluşan bir hükümet kurdu. Bunun üzerine yaklaşık on yıldır hep ayrı çalışan iki sol örgüt, Halk ve Bayrak Partileri bu lidere karşı birleştiler ve Halk kanadı lideri Hafızullah Amin’in gerçekleştirdiği bir darbeyle Davud Han’ı devirdiler. Kendisini ve aile fertlerini katlettiler. Ancak bu iki sol örgüt, zaman ilerledikçe ayrılığa düşmeye başladı. Ordu destekli Halk kanadı iyice güçlendi. Reform programlarında kadınlara eşit haklar, toprak reformu ve klasik Marksist – Leninist doğrultuda çalışmalar vardı. Bu çalışmalar, Afgan kültürüyle uyumlu değildi. Bu yüzden halk kitlelerini karşılarına aldılar. 1978’de ilk ayaklanmalar başladı ve bu ayaklanmalar ülkenin geneline yayıldı. 5 Aralık 1978’de Sovyetler ile Afganistan arasında işbirliğine yönelik bir antlaşma imzalandı. Daha sonra da bu işbirliğine karşı ulusal bir direniş hareketi oluştu. Afgan ordusu, ayaklanmaları bastıracak kadar güçlü olmadığı için Sovyetlerden yardım istendi. Çok sayıda asker ve uzman sevkiyatı yapıldı. Sovyetler, 27 Aralık 1979’da ülkeyi fiilen işgal ettiler. Devlet Başkanı Hafızullah Amin öldürüldü. Yerine Babrak Karmal getirildi. Zor durumda kalan halk Pakistan ve İran’a sığındı.
Pakistan, büyük göç dalgalarını kaldıracak kadar gelişmiş değildi. Durumu BM’ye ve İslam Konferansı Örgütü’ne taşıdı. Sovyet askerlerinin çekilmesini istediyse de bunda başarılı olamadı. İşgaller milli bir direnişin oluşmasına yol açtı. Direnişçiler kendilerini “Mücahit” olarak adlandırdı. 1984’te direniş iyice yoğunlaştı ve Sovyet ordusu büyük kayıplar verdi.
En başta bölgedeki duruma seyirci kalan Batılı devletler, stratejik noktaların başka bir devletin himayesine geçmesinden korktular. ABD ve Çin’de aynı kaygıyı hissetmeye başladı. ABD, Sovyetler ile olan anlaşmalarını gözden geçirmeye başladı. 1980’de, Moskova’da yapılan Yaz Olimpiyatları’na katılmadı. İki ülkenin arasındaki gerilim iyice arttı.
Sovyetler 1985’te, bölgedeki askeri etkinliklerini daha da artırmayı tercih ettiler. Fakat Afgan mücahitlerini yine de bastıramadılar ve daha da çok kayıp vermeye başladılar.
Birleşmiş Milletler, 1982’den beri bu sorunu masa başında çözme gayretindeydi. Görüşmeler çok uzun sürdü ve 14 Nisan 1988’deki Cenevre Antlaşması ile sonuçlandı. 1988 ve 1989 yıllarında Sovyet ordusunun 120 bin askeri bölgeden çekildi. Mücahitler birleşerek yeni bir hükümet kurdular.
Asya’nın batı bölümünde yaşanan büyük trajedi, Sovyetler Birliğini derinden sarstı. Sadece prestij kaybetmekle kalmadılar, kendilerine bağlı olan devletler de sadece birkaç yıl sonrasında bağımsızlık mücadelesine girdi. Afganistan ise zafer kazanmış gibi görünse de bugün bile süren yepyeni sorunlara sahip oldu. Ülkedeki iç savaş hiç bitmedi ve binlerce masum insan hayatından oldu.
Savaşı kazansa da kaybetse de işin her zaman gösteri kısmını en iyi şekilde yapan Amerikan sineması, kahramanları Rambo’nun mücahitlere yardım ettiği bir film çekerek bizleri şaşırtmadı. Filmden akıllarda en çok kalan sahne ise Rambo’nun, bombalı bir ok ile helikopter düşürdüğü sahnedir. Filmle ilgili görsellere aşağıdan bakabilirsiniz.
Serbay KAYGANACIOĞLU (serbayk@egitimaskina.com)
