KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU – Türkçenin dil bilgisi konuları içinde yer alan “Ses Bilgisi” başlığının ilk duraklarından biri “Küçük Ünlü Uyumu”dur. Büyük ünlü uyumu, harfler arasındaki kalınlık – incelik uyumuyken küçük ünlü uyumu ise düzlük – yuvarlaklık uyumu olarak bilinir.
Derslerde büyük ünlü uyumu, öğrenciler tarafından kolay şekilde kavranırken aynı şeyi küçük ünlü uyumu için söyleyemeyiz. Hem tanımı uzun hem de yöntemi büyük ünlü uyumundan farklıdır. Öğrenciler büyük ünlü uyumunda olduğu gibi harflerin bütününe bakmaya çalışabilir. Oysa buradaki esas nokta, bir harften sonra hangisinin geldiğidir. Şimdi size küçük ünlü uyumunun tanımını verelim ve devamında konunun akılda kalmasını sağlayacak basit bir yöntem öğretelim:
TDK, küçük ünlü uyumunu “Bir kelimede düz ünlüden sonra düz (a, e, ı, i), yuvarlak ünlüden sonra yuvarlak dar (u, ü) veya düz geniş (a, e) ünlüler bulunur.” şeklinde tanımlamıştır. Tanım ezberlenebilir fakat amaç sadece bir sınavda bu bilgiyi kullanmaksa o sınavın hemen ertesinde zihindeki her şey kaybolur. Hatta bazen bu tanım, ezberlenmekte güçlük dahi yaratabilir.
Küçük Ünlü Uyumu İçin Kolay Yöntem
Bir sözcüğün küçük ünlü uyumuna uyup uymadığını anlamak şu yolu izliyoruz:
- Önce alfabemizdeki ünlü harfleri, dördü üstte, dördü altta olacak şekilde yazın. Üstteki tablo buna örnektir. Harflerin sırasını değiştirmeyin.
- Daha sonra yukarıda koyu renk ile çizdiğimiz çerçeveyi çizin.
- Şimdi bize iki dizelik, tekerlemeyi andıran bir parola gerek. Parolamız “1. Üst sıra – Üst sıra / 2. Alt sıra – Çerçeve” şeklinde kodlanır.
- İnceleyeceğiniz sözcüğün ünlü harflerini tespit edin ve yukarıdaki parolayı uygulayın.
- Önce ilk ünlü harfin, tablonun üst sırasında mı yoksa alt sırasında mı olduğunu bulun. Eğer üst sıradaysa kendinden sonra gelen ünlü harf, yine üst sırada olmalıdır. Eğer incelediğimiz ünlü harf alt sırada bulunuyorsa o zaman kendinden sonra gelen ünlü harfimiz çerçeve içinde olmalıdır.
- İkiden fazla hecede oluşan sözcüklerde her harf için aynı tekniği uygulayın.
Şimdi bu tekniği örneklerimizde uygulayalım:
sahte: İlk ünlü harfimiz “a” sesidir. “A” sesi üst sırada olduğu için devamındaki ünlü harf de parolamızın dediği gibi üst sırada olmalıdır. Devamındaki ünlü harf “e” sesidir ve bu harf üst sıradadır. O zaman “sahte” sözcüğü, küçük ünlü uyumuna uyar.
orman: İlk ünlü harfimiz “o” sesidir. “O” harfi alt sırada olduğu için ondan sonraki ünlümüz “alt sıra – çerçeve” parolasına göre çerçeve içinde olmalıdır. “A” sesi çerçevenin içinde olduğundan “orman” sözcüğü, küçük ünlü uyumuna uyar.
argo: İlk ünlü harfimiz “a” sesidir. “A” sesi üst sırada olduğu için “üst sıra – üst sıra” parolasına göre devamındaki ünlü harfimiz de üst sırada olmalıdır. Ancak dikkat ederseniz “o” sesi üst sırada değildir. O zaman “argo” sözcüğü, küçük ünlü uyumuna uymaz.
kitapçı: Bu sözcüğün ilk ünlü harfi “i” sesidir. “İ” sesi üst sırada olduğundan kendinden sonraki ünlü harf de üst sırada olmak zorundadır. “A” sesi üst sırada olduğu için buraya kadar bir sorun yok. Ancak işimiz henüz bitmedi. Çünkü devamında başka bir ünlü harf daha var. O zaman şimdi bir de “a” sesinden sonraki duruma bakmamız lazım. “A” harfi üst sıradadır. O zaman devamındaki ünlü harf de üst sırada olmalıdır. “I” sesi üst sırada olduğu için bu sözcük de küçük ünlü uyumuna uyar.
UYARI: Bu yöntem size incelediğiniz sözcüğün küçük ünlü uyumuna uyup uymadığını bulmanızda yardımcı olur ancak o sözcüğün neden uymadığını söylemez. Bu yüzden tanımı bilmeniz sizin yararınızadır. Ancak yukarıdaki tabloyu çizdikten sonra hangi harflerin dar, hangilerinin yuvarlak olduğu gibi özellikleri gözünüzün önüne getirirseniz tanımı ezberlemeniz çok daha kolaylaşır.
Serbay KAYGANACIOĞLU (serbayk@egitimaskina.com)
