AVRUPA’DA SÖMÜRGECİLİK HAREKETLERİ – Sömürge, TDK’nin ifadesi ile “Bir devletin kendi ülkesinin sınırları dışında egemenlik kurarak yönettiği ekonomik ve siyasal çıkarlar sağladığı ülke, sömürülen ülke, müstemleke, koloni” demektir. Portekizliler ve İspanyollar tarafından başlatıldı. İlk olarak Amerika kıtasının keşfiyle ortaya çıktı. Devamında ise Afrika ve Asya sömürüldü. Özellikle Afrika bundan çok fazla zarar gördü. Çünkü ekonomik ve teknolojik yönden iyice geriydiler. Geçmişte sadece ekonomik olarak yapılan sömürgecilik günümüzde bunun yanında hem fiili hem de kültürel yönden yapılmaktadır. Amerika’nın keşfi ve oradaki tüm kaynakların ele geçirilmesi ile başlayan bu süreç, fiili olarak II. Dünya Savaşı’na kadar sürdü. Devamında ise ticari ve kültürel yönden devam etti.
Avrupalıların Afrika ile ilgilenmesi 15. yüzyıl başlarına denk gelir. Bu tarihlerde ekonomik çıkarlar peşinde koşan Avrupa medeniyetleri, karadaki İslam ülkelerine ve denizlerdeki Venediklilerle yarışabilmek için dönemin en güçlü deniz kuvvetine sahip olan Portekizlileri daha güneye inmeye sevk etti. Portekizliler Sahra’dan Fas’a gelen ticaret yolları üzerinde hakimiyet kurdu. Altın, baharat ve köle peşinde koştular. Afrika’nın Atlantik sahillerini izleyerek daha güneye ulaştılar. Elde ettikleri değerli madenleri taşıyabilmek için, gittikleri yerlerdeki sahillerde üsler ve antrepolar kurdular. Portekizlilerden sonraysa İspanyollar bu sistemi kullanarak aynı şeyi Afrika’nın batısındaki bazı adaları ele geçirerek yaptılar. Portekizliler de 17. yüzyılda zayıfladılar ve İspanyolların egemenliğine girdiler.
Afrika kıyılarına yerleşen diğer topluluklar olan İngiliz, Fransız ve Hollandalılar oradaki Portekizlilerle 17. yüzyıl başlarından itibaren çok çetin bir mücadele içine girdiler. Batı Afrika’dan Lizbon’a her yıl 700 kg altın ve 10 bin köle getirilmesi diğer Avrupalıların Afrika’ya olan iştahını kabarttı. Bu iştahlarını da kurdukları büyük şirketler vasıtası ile Afrika’yı sömürgeleştirerek tatmin ettiler. Özellikle Portekizlilerle mücadele etmek isteyen Hollandalılar kısa zamanda köle ve altın ticaretini ele geçirdiler. Tüm bu Batı toplumları bazı yerlere anlaşmalarla yerleşirken bazı yerlereyse güç kullanarak yerleşti. Hatta kendilerine karşı çıkan yerli halka bile zulmettiler.
18. yüzyıla doğru altın ticaretinin yanında fil dişi, baharat, palmiye yağı ve köle ticareti de önem kazandı. Bu köleler tarım işçisi olarak ağır şartlarda çalıştırılmaya başlandı. Köle pazarları kurularak Amerika’ya ve Avrupa’nın diğer bölgelerine köleler satıldı. İlerleyen yıllarda Danimarka ve İsveç de bu ticarete ortak olmaya başladı.
Sömürgeciliğin sonuçları ne oldu?
Amerika’nın sömürgeleştirilmesi ve Hindistan ile kurulan ticari ilişkiler Avrupa’da siyasi, iktisadi ve kültürel hayatı etkiledi. Günümüz kapitalizminin temeli olan ticari kapitalizmin doğmasına yol açtı. Sömürgecilik faaliyetlerinden çok fazla gelir elde eden Portekiz ve İspanya’da bu sektöre karşı aşırı bir güven oluştu. Buna bağlı olarak da ana yurttaki vatandaşların üretkenliği azaldı. Çünkü artık bazı şeyleri daha kolay yoldan elde edebiliyorlardı. Sonuç olarak da o dönemki Portekiz ve İspanya yıkıldı. Ticaret yolları sömürgelerin konumuna göre değişti. Bazıları önem kazanırken bazıları eski önemini yitirdi. Sömüren ve sömürülen toplumlar arasında kültürel aktarım oldu. Denizcilik faaliyetlerinin ne kadar önemli olduğu anlaşıldı ve denizaşırı seferlere dayanabilecek gemilerin üretimine daha da önem verilmeye başlandı.
Serbay KAYGANACIOĞLU (serbayk@egitimaskina.com)
